การพัฒนากระบวนการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบมีส่วนร่วมในฟาร์มปศุสัตว์: กรณีศึกษาตำบลสระพัง อำเภอบ้านแท่น จังหวัดชัยภูมิ
DOI:
https://doi.org/10.48048/tr2r.2026.58Keywords:
การจัดการสิ่งแวดล้อม, การมีส่วนร่วม, การวิจัยเชิงปฏิบัติการ, ฟาร์มปศุสัตว์Abstract
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ทั้งหมด 3 ข้อ ดังนี้ 1) เพื่อศึกษาสถานการณ์และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมจากการประกอบกิจการฟาร์มปศุสัตว์ 2) เพื่อพัฒนากระบวนการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบมีส่วนร่วมสำหรับฟาร์มปศุสัตว์ในพื้นที่เป้าหมาย และ 3) เพื่อประเมินผลการดำเนินงานของกระบวนการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบมีส่วนร่วมที่พัฒนาขึ้น ในตำบลสระพัง อำเภอบ้านแท่น จังหวัดชัยภูมิ การวิจัยใช้รูปแบบการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research) โดยผสมผสานวิธีการเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ กลุ่มตัวอย่างเชิงปริมาณ คือ ประชาชนผู้มีส่วนได้เสีย จำนวน 128 คน กลุ่มตัวอย่างเชิงคุณภาพประกอบด้วยภาคีเครือข่ายในพื้นที่จำนวน 48 คน คัดเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือที่ใช้ ได้แก่ แบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์ และการสังเกตแบบมีส่วนร่วม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติพรรณนา การวิเคราะห์เนื้อหา และสถิติอนุมาน ผลการวิจัย พบว่า ฟาร์มสุกรในตำบลสระพังมี 3 ฟาร์ม และฟาร์มไก่ประมาณ 6 ฟาร์ม ปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ตำบลสระพังประกอบด้วยการปล่อยน้ำเสียจากฟาร์มที่ไม่ถูกต้อง การปนเปื้อนของน้ำในคลองและแหล่งน้ำธรรมชาติ และการสะสมขยะจากการเลี้ยงสัตว์ ซึ่งส่งผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชน และคุณภาพชีวิตในพื้นที่ โดยร้อยละ 70 ของประชาชนในตำบลสระพังระบุว่าได้รับผลกระทบจากกลิ่นเหม็นและการปนเปื้อนของน้ำ นำสู่กระบวนการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบมีส่วนร่วมประกอบด้วย 7 กิจกรรมหลัก ได้แก่ การวางแผนร่วมกัน การให้ความรู้ การสร้างความตระหนัก การจัดเวทีแลกเปลี่ยน การสร้างเครือข่ายเฝ้าระวัง การติดตามประเมินผล และการถอดบทเรียน ผลการดำเนินงาน พบว่า ความรู้เรื่องฟาร์มสุกร และด้านพฤติกรรมการปฏิบัติตามมาตรฐานฟาร์มไก่ หลังการพัฒนามีคะแนนเฉลี่ยความรู้สูงกว่าก่อนการพัฒนาอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p - value < 0.05) ในขณะที่ด้านความรู้เรื่องฟาร์มไก่ และด้านพฤติกรรมการปฏิบัติตามมาตรฐานฟาร์มสุกรหลังการพัฒนามีคะแนนเฉลี่ยความรู้สูงกว่าก่อนการพัฒนาอย่างไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ (p - value > 0.05) สรุปผล: จากปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมจากการประกอบกิจการฟาร์มปศุสัตว์ ทำให้เกิดกระบวนการจัดการสิ่งแวดล้อมแบบมีส่วนร่วมซึ่งเป็นแนวทางที่เหมาะสมในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชนอย่างยั่งยืน โดยอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน และจากผลการศึกษางานวิจัยชิ้นนี้สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในพื้นที่อื่นๆ ได้
Downloads
References
กรมควบคุมมลพิษ. (2563). คู่มือแนวทางการจัดการน้ำเสียฟาร์มสุกรรายย่อย. กรุงเทพฯ: กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม.
กรมปศุสัตว์. (2564). เกณฑ์มาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีสำหรับฟาร์มปศุสัตว์ (GAP). กรุงเทพฯ: กระทรวงเกษตรและสหกรณ์.
กฤติญา สุขเพิ่ม. (2560). การมีส่วนร่วมของประชาชนต่อการจัดการมลพิษจากฟาร์มสุกรตามข้อบัญญัติตำบลโหรา เรื่องกิจการที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพ พ.ศ. 2542 ในพื้นที่องค์การบริหารส่วนตำบลโหรา อำเภออาจสามารถ จังหวัดร้อยเอ็ด. วารสารสังคมศาสตร์ นิติรัฐศาสตร์, 1(1), 156-186.
เทศบาลตำบลสระพัง อำเภอบ้านแท่น จังหวัดชัยภูมิ. (2566). รายงานฟาร์มสุกรและฟาร์มไก่ [เอกสารอัดสำเนา]. บ้านแท่น ชัยภูมิ: เทศบาลตำบลสระพัง.
ธงชัย พรรณสวัสดิ์. (2565). การจัดการน้ำเสียและของเสียอันตราย. กรุงเทพฯ: สมาคมวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมแห่งประเทศไทย.
ประภาพร มั่นคง. (2564). การพัฒนาระบบสารสนเทศเพื่อการ ติดตามวิทยานิพนธ์ คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). มหาสารคาม: มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.
ภูริชา พัชรธรภากุล. (2563) การบูรณาการการป้องกันอุบัติเหตุทางถนนโดยการมีส่วนร่วมของเครือข่ายสุขภาพ ภายใต้การดำเนินชีวิตวิถีใหม่ (New Normal) โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ ตำบลบ้านสังสงยาง ตำบลสะอาดสมบูรณ์ อำเภอเมืองร้อยเอ็ด จังหวัดร้อยเอ็ด (น. 1-13). ใน การประชุมวิชาการวันหมออนามัยแห่งชาติ (วันที่ 13 - 14 กันยายน 2563). ปทุมธานี: สมาคมหมออนามัย.
ยิ่งลักษณ์ มูลสาร. (2560).การจัดการอาหารสัตว์เพื่อลดภาวะโลกร้อน (พิมพ์ครั้งที่ 1). กรุงเทพฯ : แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
รัตนา พลอยบุตร. (2563). การพัฒนาแบบมีส่วนร่วมเพื่อปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการปฏิบัติงานในฟาร์มไก่. (งานมหกรรมงานวิจัยแห่งชาติ (Thailand Research Expo 2020). (วันที่ 2 - 6 สิงหาคม 2563). กรุงเทพฯ: สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.).
โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสระพัง อำเภอบ้านแท่น จังหวัดชัยภูมิ. (2567). เอกสารประเมินคัดเลือกโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลดีเด่นประจำปี 2567. [เอกสารอัดสำเนา]. ชัยภูมิ: โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสระพัง.
วิภาดา สุวรรณดี และคณะ. (2564). ผลของโปรแกรมการให้ ความรู้เรื่องพฤติกรรมการป้องกันโรคของประชาชนในชุมชน. วารสารพยาบาลสาธารณสุข, 35(2), 78-92.
สมชาย วงศ์ทองดี และคณะ. (2566). องค์ความรู้พื้นฐานการ แพทย์แผนไทย. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดชัยภูมิ. (2567). รายงานฟาร์มสุกร และฟาร์มไก่ [เอกสารอัดสำเนา]. ชัยภูมิ: สำนักงานปศุสัตว์จังหวัดชัยภูมิ.
สำนักงานปศุสัตว์อำเภอบ้านแท่น. (2566). รายงานฟาร์มสุกร และฟาร์มไก่ [เอกสารอัดสำเนา]. บ้านแท่น ชัยภูมิ: สำนักงานปศุสัตว์อำเภอบ้านแท่น.
สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2565). รายงานสถานการณ์สินค้าเกษตรและความก้าวหน้าการผลิตปศุสัตว์. กรุงเทพฯ: กระทรวงเกษตรและสหกรณ์.
สุวิทย์ คุ้มคงสินธุ์. (2563). การเลี่ยงไก่พื้นเมืองของเกษตรกร หมูที่ 3 ตำบลวังตะเคียน อำเภอหนองมะโมง จังหวัดชัยนาท (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.
Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216-224.
Bandura, A. (1977). Social learning theory. US: Prentice-Hall.
Kemmis, S., McTaggart, R., & Nixon, R. (1988). The action research planner (3rd eds.). Victoria, Australia: Deakin University Press.
Knowles, M. S. (1980). The modern practice of adult education: From pedagogy to andragogy. USA: Cambridge Adult Education.
Prochaska, J. O., & DiClemente, C. C. (1983). Stages and processes of self-change of smoking: Toward an integrative model of change. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 51(3), 390-395.
