การสำรวจ ชี้บ่งอันตราย และการประเมินความเสี่ยงห้องปฏิบัติการชีววิทยา เพื่อยกระดับความปลอดภัย ในห้องปฏิบัติการตามมาตรฐาน ESPReL
DOI:
https://doi.org/10.48048/tr2r.2026.31Keywords:
การชี้บ่งอันตราย, การประเมินความเสี่ยง, ความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ, ESPReL, การจัดการความเสี่ยงAbstract
การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจ ชี้บ่งอันตราย ประเมินความเสี่ยง และยกระดับความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการชีววิทยา ศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ ให้สอดคล้องกับมาตรฐาน ESPReL โดยดำเนินการชี้บ่งอันตรายด้วย ESPReL Checklist ครอบคลุม 9 กิจกรรม รวมทั้งสิ้น 26 รายการ และประเมินความเสี่ยงโดยใช้เมทริกซ์ความเสี่ยงซึ่งพิจารณาจากความเป็นไปได้ในการเกิดอันตรายและความรุนแรงของผลกระทบ นอกจากนี้ยังประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพจากการสัมผัสสารเคมีของบุคลากรห้องปฏิบัติการ 3 กลุ่ม ได้แก่ นักวิทยาศาสตร์ พนักงานวิทยาศาสตร์ และพนักงานห้องทดลอง ผลการศึกษาพบว่าความเสี่ยงที่ตรวจพบในห้องปฏิบัติการส่วนใหญ่อยู่ในระดับต่ำและระดับปานกลาง คิดเป็นร้อยละ 46.15 เท่ากันทั้งสองระดับ ขณะที่ความเสี่ยงระดับสูงพบเพียงร้อยละ 7.70 โดยอันตรายที่จัดอยู่ในระดับความเสี่ยงสูงมี 2 รายการ ได้แก่ การเก็บและการใช้งานสารเคมีหมดอายุ และการใช้ปลั๊กพ่วงร่วมกับครุภัณฑ์ไฟฟ้าอย่างไม่เหมาะสม แม้ความเสี่ยงดังกล่าวจะอยู่ในระดับที่สามารถยอมรับได้ แต่จำเป็นต้องมีมาตรการป้องกันและลดความเสี่ยงก่อนเริ่มปฏิบัติงาน และต้องดำเนินการแก้ไขอย่างเร่งด่วนในกรณีที่กิจกรรมดังกล่าวกำลังดำเนินอยู่ ความเสี่ยงระดับปานกลางส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการจัดการสารเคมีและลักษณะทางกายภาพของห้องปฏิบัติการ ขณะที่ความเสี่ยงระดับต่ำส่วนใหญ่มาจากการไม่ปฏิบัติตามหลักความปลอดภัยของบุคลากร ส่วนการประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพพบว่านักวิทยาศาสตร์และพนักงานวิทยาศาสตร์มีความเสี่ยงจากการสัมผัสสารเคมีอยู่ในระดับปานกลาง โดยมีค่าความเสี่ยงรวม (Risk = Severity × Exposure) เท่ากับ 7.39 และ 7.52 ตามลำดับ ในขณะที่พนักงานห้องทดลองมีค่าความเสี่ยงรวมเท่ากับ 2.83 ซึ่งจัดอยู่ในระดับต่ำ เนื่องจากมีระยะเวลาการสัมผัสสารเคมีอันตรายน้อยกว่า ผลการศึกษานี้ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นในการจัดการความเสี่ยงอย่างเป็นระบบทั้งด้านจัดการสารเคมี การปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานของห้องปฏิบัติการ และการเสริมสร้างความรู้ด้านความปลอดภัยแก่บุคลากร เพื่อให้ห้องปฏิบัติการชีววิทยามีความปลอดภัยและสอดคล้องกับมาตรฐาน ESPReL อย่างยั่งยืน
Downloads
References
กาญจณา ขันทกะพันธ์. (2568). การยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการเคมีวิเคราะห์ สาขาวิชาวิศวกรรมเคมี คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ตามมาตรฐาน ESPReL. วารสารวิชาการ ปขมท., 14(2), e2056.
กาญจนา สุรีย์พิศาล. (2564). การยกระดับความปลอดภัยห้องปฏิบัติการเคมี L–210 มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตกาญจนบุรีตามมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย. Mahidol R2R e-Journal, 8(1), 49-62.
กาญจุรีย์ ว่องไวรัตนกุล. (2565). การพัฒนาห้องปฏิบัติการเคมี 1 ตามมาตรฐานการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัย ห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย (ESPReL). วารสารวิชาการ ปขมท., 11(2), 110-123.
กรมโรงงานอุตสาหกรรม. (2543). หลักเกณฑ์การชี้บ่งอันตราย การประเมินความเสี่ยง และการจัดทำแผนบริหารจัดการความเสี่ยง พ.ศ. 2543. กรุงเทพฯ: ระเบียบกรมโรงงานอุตสาหกรรม.
โครงการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย. (2555). แนวปฏิบัติเพื่อความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ.
โครงการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย. (2558). คู่มือการประเมินความปลอดภัยห้องปฏิบัติการ (ฉบับแก้ไขเพิ่มเติมครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: โครงการยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย.
จรรยา ชื่นอารมณ์. (2565). การพัฒนาสารบบสารเคมีในห้องปฏิบัติการทันตวัสดุ คณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์. Mahidol R2R e-Journal, 9(1), 29-42.
จันทร์ฉาย ไกรสินธุ์. (2565). การบริหารจัดการความเสี่ยงด้านการปลอดภัยทางห้องปฏิบัติการ. วารสารเทคนิคการแพทย์, 50(2), 8158-8173.
จินดาวัลย์ เพ็ชรสูงเนิน, สาริณี ลิพันธ์, สุราณี อโณทัยรุ่งรัตน์ และ โกวิทย์ ปิยะมังคลา. (2559). การชี้บ่งอันตรายห้องปฏิบัติการเคมี: กรณีศึกษาห้องปฏิบัติการเคมีอุตสาหกรรม. วารสารวิจัย มสด สาขาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, 9(1), 21-34.
ฉัตรชัย วิริยะไกรกุล. (2558). การพัฒนาตัวอย่างห้องปฏิบัติการวิจัยปลอดภัยในประเทศไทย. วารสารวิชาการคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 37(64), 19-36.
ชนกานต์ สกุลแถว. (2559). ปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมความปลอดภัยในการใช้ห้องปฏิบัติการเคมีของนักศึกษาชั้นปีที่ 1 ระดับปริญญาตรีของมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่ง (วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ธันยพร จันกรี. (2566). ระบบการจัดการของเสียสารเคมีและการประเมินความเสี่ยงของเสียสารเคมี. กรุงเทพฯ: คณะเวชศาสตร์เขตร้อน มหาวิทยาลัยมหิดล.
นัฐวุฒิ อุดานนท์, ชัยนรินท์ พันธชยัโรจน์, ปัทมา คำมี และ กฤษดา เพ็งอารีย. (2564). การประเมินความเสี่ยงและปรับปรุงสภาพการทำงานในกระบวนการผลิตหอเก็บน้ำแห่งหนึ่งในจังหวัดนครราชสีมา. Journal of Safety and Health, 14(2), 128-146.
นันทนัช เมืองโคตร และ อรอนงค์ คล้ายชนที. (2568). การวิเคราะห์ผลการประเมินตนเองด้านความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยาคลินิก คณะสหเวชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. วารสารวิชาการ ปขมท., 14(2), e2022.
นันทวรรณ จินากุล, ดวงใจ จันทร์ต้น และ รักษิณีย์ คำ-มานิตย์. (2560). การชี้บ่งอันตรายและประเมินความเสี่ยงในห้องปฏิบัติการทางชีวภาพ. บูรพาเวชสาร, 4(2), 20-34.
ปวีณา เครือนิล, ดวงกมล เชาวน์ศรีหมุด และ เบญจพร บริสุทธิ์. (2556). การพัฒนาระบบการจัดการความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการโลหะและธาตุปริมาณน้อย. Bulletin of Applied Science, 2(2), 55-61.
ปิยะวรรณ นันตาบุญ. (2565). รายงานการวิจัยการประเมินความเสี่ยงด้านการจัดการระบบสารเคมีของห้องปฏิบัติการชีวเคมี ตามมาตรฐานความปลอดภัย ESPReL คณะวิทยาศาสตร์การแพทย์ มหาวิทยาลัยพะเยา. พะเยา: มหาวิทยาลัยพะเยา.
พรเพ็ญ ก๋ำนารายณ์. (2558). ผลการสำรวจชี้บ่งอันตรายและวิเคราะห์ความเสี่ยงในห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์การแพทย์. วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, 23(4), 667-681.
รัชนิตา เขียนโพธิ์ และ ลัดดาวัลย์ แดงเถิน. (2564). ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อวัฒนธรรมความปลอดภัยของผู้ป่วยตามการรับรู้ของพยาบาล วิชาชีพ โรงพยาบาลแพร่. วารสารวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี อุตรดิตถ์, 13(1), 147-159.
วัชราภรณ์ ทัศนัตร และ สุนิสา ชายเกลี้ยง. (2562). การประเมินความเสี่ยงต่อสุขภาพจากการสัมผัสสารเคมีของพนักงานอุตสาหกรรมผลิตเยื่อและกระดาษ. วารสารสาธารณสุข มหาวิทยาลัยบูรพา, 14(2), 103-117.
วัชรินทร์ ปะนันโต, พรเพ็ญ ก๋ำนารายณ์ และ พลวัฒน ติ่งเพชร. (2564). ความรู้ เจตคติ และพฤติกรรมด้านความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ของนักศึกษากลุ่มสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. Mahidol R2R e- Journal, 8(2), 174-185.
วาทิศ วารายานนท์. (2565). การประเมินสภาพความปลอดภัยและแนวปฏิบัติที่ดีสำหรับห้องปฏิบัติการทางการแพทย์ด้วย ESPReL Checklist และ BSL Checklist. Mahidol R2R e-Journal, 10(1), 1-15.
วาทิศ วารายานนท์. (2566). การสำรวจสภาพความปลอดภัยและแนวปฏิบัติที่ดีสำหรับห้องปฏิบัติการทางการแพทย์ด้วย ESPReL Checklist และ BSL Checklist. Mahidol R2R e–Journal, 8(1), 49-62.
ศูนย์ความปลอดภัยอาชีวอนามัยและสภาพแวดล้อมในการทำงาน คณะสหเวชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. (2564, 18 สิงหาคม). โครงการ/กิจกรรมการดำเนินงานด้านความปลอดภัย คณะสหเวชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย [โปสเตอร์นำเสนอ]. การประชุม Chula Safety 2021, กรุงเทพมหานคร, ประเทศไทย.
ศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี. (2564). การจัดการความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ. ศูนย์เครื่องมือวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์. สืบค้นจาก https://cse.wu.ac.th/wp-content/uploads/2021/06/lab_safety_user_manual_th_2564.pdf
ศูนย์บริหารความปลอดภัย อาชีวอนามัยและสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยมหิดล. (ม.ป.ป.). การชี้บ่งอันตรายและประเมินความเสี่ยง. สืบค้นเมื่อจาก https://www.tm.mahidol.ac.th/research/ORIC/Chemical%20Safety
อรวรรณ ชำนาญพุดซา, ชลลดา พละราช และ ชัยวัฒน์ เผดิมรอด. (2567). ประเมินความเสี่ยงด้านระบบการจัดการสารเคมี: กรณีศึกษาห้องปฏิบัติการทางเคมีของคณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยแห่งหนึ่ง จังหวัดปทุมธานี. วารสารความปลอดภัยและสุขภาพ, 17(1), 60-70.
Fabiano, B., Pettinato, M., Reverberi, A. P., & Curro, F. (2019). Human factors and safety management: A field study on safety performance in the process industry. Chemical Engineering Transactions, 77, 283-288.
Occupational Safety and Health Administration. (2011). Laboratory safety guidance. Washington, DC: OSHA.
Organisation for Economic Co-operation and Development. (1998). OECD principles on good laboratory practice. Paris: OECD Publishing.
Pertiwi, I., Aryawan, I. G., Kristinayanti, W. S., Andayani, K., Indrayanti, A., & Sudiarta, K. (2021). Risk management of material laboratory, department of civil engineering, bali state polytechnic for preparation of occupational safety and health program. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 626, 012027.
Zalk, D. M., & Nelson, D. I. (2008). History and evolution of control banding: A review. Journal of Occupational and Environmental Hygiene, 5(5), 330-346.
